ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯ (1950–ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) – ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನ

ಭಾಗ 1: ಹಿನ್ನೆಲೆ (1950ಕ್ಕೂ ಮೊದಲು)

ಕರ್ನಾಟಕ ಹೇಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು?

ಇಂದು ನಾವು “ಕರ್ನಾಟಕ” ಎಂದು ಕರೆಯುವ ರಾಜ್ಯವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರು ಒಂದೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರದೆ, ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಭಜನೆಯು ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಸ್ಥತೆಯ ಮಟ್ಟ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ರಚನೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತ್ತು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯು ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸ್ಥಿತಿ

೧. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ

ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಕನ್ನಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ವೊಡೇಯರ್ ಅರಸರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಆಂತರಿಕ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಸುಸಂಘಟಿತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಮತ್ತು ಸರ್ ಮಿರ್ಜಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಅವರಂತಹ ದಕ್ಷ ದಿವಾನರು ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ ಮತ್ತು ವಾಣಿವಿಲಾಸಸಾಗರದಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಇದು ತರಕಾರಿ ಬೆಳೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಭತ್ತದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (೧೯೧೬), ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (೧೯೦೯) ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ನಗರಗಳು ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದವು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ನೇಯ್ಗೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಈ ಸಂಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಸುಸ್ಥಿರ ಆಡಳಿತ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ನಂತರದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಈ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪರಂಪರೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಹಳೆ ಮೈಸೂರು ಪ್ರದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.

೨. ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (ಇಂದಿನ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾಗ)

ಬೆಳಗಾವಿ, ವಿಜಯಪುರ, ಬಾಗಲಕೋಟೆ, ಧಾರವಾಡ, ಗದಗ, ಹಾವೇರಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳ ದ್ವಿಭಾಷಾ ಸಂಪರ್ಕದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೋಳ, ಸಜ್ಜೆ, ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಕಡಲೆಕಾಯಿಗಳಂತಹ ವ್ಯಾಪಕ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಗಿರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದು, ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಅಧಿವೇಶನವು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತ್ತು. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನೇರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮಟ್ಟವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (೧೯೪೯) ಸ್ಥಾಪನೆಯು ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿತು.

೩. ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ

ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಂಗಳೂರು, ಉಡುಪಿ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಭಾಗಗಳು ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದ ಈ ಭಾಗವು ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮಂಗಳೂರು ಬಂದರಿನ ಮೂಲಕ ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರವು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆದಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಮಿಷನರಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅನೇಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಕ್ಷರಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಂದಿದ್ದವು. ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ, ತೆಂಗು, ಮೆಣಸು ಮತ್ತು ಇತರ ಮಸಾಲೆ ವ್ಯಾಪಾರವು ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ನೀತಿಗಳು ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಇತರ ಭಾಗಗಳಂತೆಯೇ ಇದ್ದವು. ಇದು ತಮಿಳುನಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಂತರದ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಗುರುತು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.

೪. ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯ

ಇಂದಿನ ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಗಗಳಾದ ಬೀದರ್, ಕಲಬುರಗಿ, ಯಾದಗಿರಿ, ರಾಯಚೂರು, ಕೊಪ್ಪಳ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಾರಿಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ನಿಜಾಂ ಆಡಳಿತದ ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಆಡಳಿತ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಭೂಸಾಮಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಜಮೀನುದಾರರು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕ್ದಾರರು ರೈತರ ಮೇಲೆ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಭಾವವಿದ್ದು, ಅಕ್ಷರಸ್ಥರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಿತ್ತು. ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರು ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ “ಆಪರೇಷನ್ ಪೋಲೊ” ನಂತರ ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಯಿತು. ಈ ಸೇರ್ಪಡೆಯ ನಂತರವೂ ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶವು ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ “ವಿಶೇಷ ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶ” (Special Backward Region) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೇಂದ್ರ ಸಹಾಯ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೀಸಲಾತಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿಂದುಳಿದಿಯು ಇಂದಿಗೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ಚರ್ಚೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.

೫. ಕೂರ್ಗ್ (ಕೊಡಗು)

ಕೊಡಗು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಸಣ್ಣ ಪ್ರದೇಶವು ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದವು. ಅರಣ್ಯ ಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಮೌಲ್ಯಯುತ ಮರದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು. ಕೊಡವ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಉಡುಗೆ, ಆಚರಣೆಗಳು, ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿತ್ತು. ೧೯೫೬ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೊಡಗು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವಾಯಿತು. ಈ ವಿಲೀನವು ಕೊಡವ ಸಮುದಾಯದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತಂದಿತು. ಕೊಡಗಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ಏಕೀಕೃತ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೇಡಿಕೆ

ಕನ್ನಡಿಗರು ವಿವಿಧ ಆಡಳಿತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಭಾಷೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಉದ್ಯೋಗ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದವು. ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವು ಅಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಒಂದು ಸಮಾನವಾದ ವೇದಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ “ಏಕೀಕೃತ ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯ” ನಿರ್ಮಾಣದ ಬೇಡಿಕೆ ಬಲವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿತು.

ಈ ಚಳುವಳಿಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು: ಎಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡಿಗರನ್ನು ಒಂದೇ ರಾಜ್ಯದಡಿ ತರುವುದು, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಮಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.

ಈ ಚಳುವಳಿಗೆ ಆಲೂರು ವೆಂಕಟರಾಯರು, ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯ, ಗುಬ್ಬಿ ವೀರಣ್ಣ, ಹುಯಿಲಗೋಳ ನಾರಾಯಣರಾಯರು, ತುಮಕೂರು ಸಿದ್ದರಾಮಶೆಟ್ಟಿ, ಎನ್. ಶಿವಪ್ಪ, ರಂಗನಾಥ ದಿವಾಕರ್, ನಿಜಲಿಂಗಪ್ಪ, ಹೊಲೆನರಸೀಪುರದ ಶಿವಕುಮಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಹಲವಾರು ನಾಯಕರು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಇವರು ಸಭೆಗಳು, ಕೂಟಗಳು, ವಿವಿಧ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥಗಳು, ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಸಹ ಈ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದವು. ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ ದಾರ್ ಆಯೋಗದ ವರದಿಯು ಈ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು.

ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ – ೧೯೫೬

ಭಾಷಾ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ನೇಮಿಸಿತು. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದ ಫೈಜಲ್ ಅಲೀ, ಸರ್ದಾರ್ ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೊ. ಕುಂಜರು ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಆಯೋಗವು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆಯೋಗವು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಜನರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಅದರ ಶಿಫಾರಸುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ೧೯೫೬ರ ನವೆಂಬರ್ ೧ರಂದು ಕನ್ನಡ ಭಾಷಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಕನ್ನಡ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಡಿಕೇರಿ (ಕೊಡಗು) ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಕಾಸರಗೋಡು ತಾಲೂಕು ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡ ಭಾಷಿಕ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದು ಮುಂದುವರೆದ ಅಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳು: ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕನ್ನಡ ಭಾಗಗಳು, ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕನ್ನಡ ಭಾಗಗಳು, ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯದ ಕನ್ನಡ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡಗು ರಾಜ್ಯ. ಇದನ್ನು “ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕನ್ನಡಿಗರ ಶತಮಾನಗಳ ಕನಸನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಏಕೀಕೃತವಾಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಉದಯ – ೧೯೭೩

ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹಳೆಯ ಮೈಸೂರು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಹೆಸರಿನ ಅಗತ್ಯತೆ ಕಂಡುಬಂತು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕ, ಕೊಡಗು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಸಮಾನ ಗುರುತನ್ನು ಬಯಸಿದರು. ಈ ಹೆಸರಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕ ಆಂದೋಲನವು ನಡೆಯಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಸಂಸದರಾಗಿದ್ದ ಅಂಡಾನಪ್ಪ ದೊಡ್ಡಮೆಟಿ ಅವರು ೧೯೫೭ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೩೦ರಂದು ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ “ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ”ವನ್ನು “ಕರ್ನಾಟಕ” ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು, ಅದು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ನಂತರ, ೧೯೬೦ ಮತ್ತು ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ ಸಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದವು. ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ವಿಧಾನಸಭೆಯು ಈ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ, ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು. ದೇವರಾಜ ಅರಸು ಅವರು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದ ನಂತರ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಬಲವು ಬಂದಿತು. ಅವರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ೧೯೭೨ರ ಜುಲೈ ೨೭ರಂದು ಮರುನಾಮಕರಣದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು, ಅದು ಸರ್ವಾನುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ೧೯೭೩ರ ನವೆಂಬರ್ ೧ರಂದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

“ಕರ್ನಾಟಕ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ರಾಜ್ಯದ ಭೌಗೋಳಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ವಿಶಾಲ ಗುರುತಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಈ ಹೆಸರಿನ ಬದಲಾವಣೆಯು ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಮಾನ ಮಾನ್ಯತೆಗೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಗುರುತಿನ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಇದು ಕನ್ನಡಿಗರ ಏಕತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಅಭಿಮಾನದ ಪ್ರತೀಕವಾಯಿತು. ಮರುನಾಮಕರಣದ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವ

ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಇತಿಹಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಟ್ಟವು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು; ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ, ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕರಾವಳಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯದ ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೊಡಗಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿ – ಈ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಾದವು. ಹೈದರಾಬಾದ್-ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಶೇಷ ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯು ವಿಶೇಷ ಮೀಸಲಾತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಗಾರರು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿಯ ಮೀನುಗಾರರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯು ಇಂದಿಗೂ ನೀರಾವರಿ, ಉದ್ಯೋಗ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಸಾಲ ವಿನಾಯಿತಿ, ಬೆಲೆ ಬೆಂಬಲ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಬಲೀಕರಣ, ಮೀಸಲಾತಿ, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿದೆ.

ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ, ಹಳೆ ಮೈಸೂರು, ಕರಾವಳಿ, ಕಲ್ಯಾಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಆದ್ಯತೆಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಇದೇ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಭಾಷಾ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿವೆ. ಏಕೀಕರಣದ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಚಲನಶೀಲತೆಗೆ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿದೆ. ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಂತರ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹೆಮ್ಮೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ, ಭಾಷಾ ರಾಜಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಈ ಭಾಗದ ಸಾರಾಂಶ

ಕರ್ನಾಟಕವು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ. ವಿಭಿನ್ನ ಇತಿಹಾಸ, ಆಡಳಿತ, ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣದ ಮಟ್ಟ, ಭಾಷಾ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕನ್ನಡ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬಹುಮುಖ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸುಸ್ಥಿರ ಆಡಳಿತ, ಬಾಂಬೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಪರಂಪರೆ, ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯದ ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಸವಾಲು, ಕೊಡಗಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಂಡವು. ಈ ಏಕೀಕರಣವೇ ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯದ ಅಡಿಪಾಯವಾಯಿತು. ೧೯೫೬ರ ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು ಕನ್ನಡಿಗರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರೆ, ೧೯೭೩ರ ಮರುನಾಮಕರಣವು ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸಿದ್ದು, ಇಂದಿಗೂ ಅದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗಳು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಸಮೀಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ.